Breinkraker: wat ligt zuidelijker New York of Rome?

Omdat het vandaag vrijdag is, een breinkraker voor mijn lezertjes.

Beantwoord de volgende vragen en geef aan hoe zeker je bent van je antwoord. Daarbij staat 1 voor ‘helemaal niet zeker’ en 10 voor ‘absoluut zeker’. Geef het goede antwoord aan; geef daarna aan hoe zeker je ervan bent dat je het goede antwoord hebt gekozen.

o Wat ligt zuidelijker: New York Rome?

Hoe zeker weet j dat? 1 – 2 – 3 – 4 – 5 – 6 – 7 – 8 – 9 – 10

o Als je de hele wereldbevolking naar Mongolië zou verplaatsen, hoe druk zou het daar dan zijn?

Drukker dan in Amsterdam minder druk dan in Amsterdam?

Hoe zeker weet je dat? 1 – 2 – 3 – 4 – 5 – 6 – 7 – 8 – 9 – 10

o Welke stad heeft meer inwoners? Goes of Gorinchem?

Hoe zeker weet je dat? 1 – 2 – 3 – 4 – 5 – 6 – 7 – 8 – 9 – 10

o Wat is de gemiddelde jaaromzet per m2 van een kleinbedrijf dat non-food-producten verkoopt?

€100 €800 €1.800 €2.000 €5.000 €8.000 €18.000

Hoe zeker weet je dat? 1 – 2 – 3 – 4 – 5 – 6 – 7 – 8 – 9 – 10

o Welk deel van de wereldbevolking is jonger dan 25 jaar?

Een kwart een derde of de helft?

Hoe zeker weet je dat? 1 – 2 – 3 – 4 – 5 – 6 – 7 – 8 – 9 – 10

Wist je de antwoorden? De kans is groot dat je ze alle vijf hebt moeten gokken. Je weet namelijk weinig tot niets van het aantal inwoners per gemeente in Nederland. Ook ben je heel slecht in het inschatten van lengte- en breedtegraden. En tenzij je een eigen non-foodwinkel bezit, heb je nooit eerder in je leven een schatting van de jaaromzet per vierkante meter gemaakt. En als je gokt, weet je het helemáál niet zeker en zou je dus bij elke gok het getal 1 moeten hebben omcirkeld. Maar de kans is groot dat je, net als de meeste mensen, je eigen inschattingsvermogen schromelijk overschat. Overconfidence bias noemen psychologen dat: overmoed-effect.

De afgelopen dertig jaar hebben cognitief psychologen op grote schaal menselijke denkpatronen onderzocht. Ze hebben ontdekt dat we onwaarschijnlijk veel denkfouten maken. De resultaten zijn duidelijk: mensen zijn maar onnozele wezens. En opvallend genoeg denken we dat we heel slim zijn. Dat we prima afstanden en grootheden kunnen inschatten bijvoorbeeld. En niet alleen denken we dat we veel weten, we zijn ook heel zeker van onze kennis op gebieden waar we niets van afweten. Hoe verder we van ons eigen vakgebied raken, hoe zekerder we zijn van ons gelijk.

Aan proefpersonen in Amerika werd gevraagd een schatting te maken van de totale eierproductie in hun land. Vooraf gaven ze aan 98 procent zeker te zijn van hun inschatting. In werkelijkheid hadden ze het in de helft van de gevallen fout. Toen ze daarna gewaarschuwd werden voor het overmoedeffect, bleven ze even stellig over hun inschatting van zaken waar ze geen verstand van hadden.

Nog één testje dan

Je bent nu gewaarschuwd. Hopelijk ben je voortaan meer op je hoede wanneer je je mening geeft over zaken waarvan je geen verstand hebt. Anders ligt het bij vragen die je algemene basiskennis testen. Daarbij zijn de meeste mensen goed in staat om de betrouwbaarheid van hun kennis in te schatten. Een kleine test om dat te bewijzen:

Wat is de grootste woestijn ter wereld?

Antwoord: …………………………………

Hoe zeker weet je dat? 1 – 2 – 3 – 4 – 5 – 6 – 7 – 8 – 9 – 10

Hoe makkelijk vond je deze vraag?

zeer makkelijk 1 – 2 – 3 – 4 – 5 – 6 – 7 – 8 – 9 – 10 zeer moeilijk

Het juiste antwoord is Sahara. Had je deze vraag goed?

Als je de vraag goed had, hoe makkelijk vond je de vraag dan?

zeer makkelijk 1 – 2 – 3 – 4 – 5 – 6 – 7 – 8 – 9 – 10 zeer moeilijk

Waarschijnlijk vond je dit een makkelijke vraag. Als je dan ook nog te horen krijgt dat het door je gekozen antwoord juist is, dan zul je dit een uiterst makkelijke vraag vinden. Maar zo makkelijk ligt het niet. Hoewel ik je dat even lieten geloven, is de Sahara helemaal niet de grootste woestijn. Een woestijn is een gebied waar jaarlijks minder dan 200 millimeter neerslag valt. De grootste woestijn ter wereld ligt in het binnenland van Antarctica.

In een onderzoek naar denkfouten kregen proefpersonen de voorgaande vraag voorgelegd. Na afloop moesten ze aangeven hoe moeilijk ze de vraag hadden gevonden. De ene helft van de proefpersonen wist niet of ze het antwoord goed hadden. De andere helft kreeg te horen dat ze het juiste antwoord hadden gegeven. De proefpersonen die wisten dat ze het antwoord goed hadden, beoordeelden de vraag als makkelijker dan de groep die dat niet wist.

Deze inschattingsfout wordt de hindsight bias genoemd: wijsheid achteraf. Zodra het resultaat van een gebeurtenis bekend is, zijn mensen geneigd te denken dat ze de uitkomst hadden voorzien. Met andere woorden: achteraf lijkt alles eenvoudiger. We zijn ervan overtuigd dat de uitkomst voorbestemd was, alsof het niet anders had kunnen zijn.

Als de uitkomst eenmaal bekend is, is het moeilijk om nog in te schatten hoe groot de kans op die uitslag vooraf was. De hindsight bias betekent dat we toevallige gebeurtenissen achteraf als voorspelbaar bestempelen. Uit onderzoek blijkt dat mensen zich heel moeilijk aan dit effect kunnen onttrekken. Het speelt bijvoorbeeld een belangrijke rol in de rechtspraak. Rechters moeten inschatten hoe de aangeklaagde zijn kansen vooraf heeft ingeschat. Het verwijt ‘Maar u had toch kunnen weten dat…’ kan eigenlijk alleen worden gemaakt met de kennis van nu.

Waar komen zulke kronkelredeneringen vandaan? Zit het niet helemaal goed met de ‘bedrading’ in ons hoofd, of hebben dergelijke denkfouten misschien wel nut? Dat laatste blijkt het geval. Door de hindsight bias lijkt de wereld voorspelbaarder dan ze in werkelijkheid is. Ons leven hangt van toevalligheden en willekeur aan elkaar. Maar in plaats van onszelf als een speelbal van al die toevalligheden te zien, kennen we achteraf logica aan de gebeurtenissen toe. Het effect wordt ook wel het ‘ik-wist-het-wel-effect’ genoemd. Het geeft ons een prettig gevoel van zekerheid dat we zogenaamd zagen aankomen wat er zou gebeuren.

Ook overmoed in ons denken dient een doel. Die overmoed bestaat vooral op gebieden waarvan we weinig weten. Dat bleek uit een groot onderzoek onder Amerikaanse meteorologen naar hun eigen weersvoorspellingen. Ze waren prima in staat om in te schatten in hoeverre ze goed hadden voorspeld dat het zou gaan regenen, of sneeuwen. Maar opvallend genoeg blijkt uit andere onderzoeken dat de meeste mensen buiten hun eigen vakgebied met dezelfde stelligheid beweren iets zeker te weten.

Door onze kennis overmoedig in te schatten, hebben we het idee dat we meer controle hebben dan in werkelijkheid het geval is. Voorspelbaarheid en het gevoel controle te hebben beschermen ons tegen een gevoel van hulpeloosheid en zelfs depressie. Psychologen menen dan ook dat overmoed in ons denken noodzakelijk is voor onze psychische gesteldheid.

Toch is het goed om je te realiseren dat gebeurtenissen uit het verleden of in de toekomst vaak moeilijk te voorspellen waren of zijn. Een verloskundige die gelooft dat er bij volle maan meer kinderen worden geboren, zal vlak voor volle maan redelijk zeker zijn van een drukke nacht. Worden er in die nacht ook meer kinderen geboren dan normaal, dan zal ze terugkijkend zeggen: ‘Zie je wel, ik wist het.’ In werkelijkheid heeft de stand van de maan geen enkele invloed op het aantal geboorten, zo blijkt uit onderzoek. Maar het idee dat je gevoel klopt, dat je lijkt te kunnen voorspellen wat er gaat gebeuren, geeft een gevoel van veiligheid.

Dat ons brein vol denkfouten zit, blijkt ook uit het feit dat de meeste mensen geneigd zijn te denken dat ze gemiddeld beter zijn dan anderen. Slimmer, gelukkiger, gezonder, populairder. Het effect verklaart ook waarom de meeste mensen denken dat ze betere werkers zijn, beter kunnen organiseren, eerlijker en beleefder zijn, en minder kans hebben dan anderen om werkloos te worden of een hartaanval te krijgen.

Herken je je daarin? Gelukkig maar. Ook dit beter-dan-gemiddelde-denken wordt door psychologen beschouwd als gezond. Objectief gezien is het een denkfout, maar het houdt ons wel optimistisch over onze eigen toekomst. En dat houdt ons gelukkig, tevreden en productief.

Antwoorden

– New York ligt zuidelijker. New York: 40°45’6”N, Rome: 41°48’0”N

– Met de hele wereldbevolking in Mongolië zou het minder druk zijn dan in Amsterdam: Mongolië meet 1.564.116 km2

– De wereldbevolking in 2010: 6.825.900.000

– De bevolkingsdichtheid van Amsterdam: 4.509 mensen per km2

– De wereldbevolking in Mongolië zou zijn: 4.364 mensen per km2

– Goes is groter: 36.754 inwoners (Gorinchem: 34.554)

– De gemiddelde omzet in 2006 per m2 was €1.800

– De helft van de wereldbevolking is jonger dan 25 jaar.

Manon Sikkel

Eerder gepubliceerd in Psychologie Magazine

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s