Zo lacht het leven je weer toe

leven lacht lesly juarezEr zijn twee soorten mensen. Mensen die verantwoordelijkheid nemen voor hun leven en mensen die dat niet doen. Drie keer raden wie het beste af is. Zo krijgt je het gevoel van controle weer terug.

Er zijn twee soorten mensen. Mensen die verantwoordelijkheid nemen voor hun leven en mensen die dat niet doen. Mijn vriend Herman (die natuurlijk geen Herman heet) hoort bij de laatste soort. Wanneer hij me belt, belt hij vanuit de auto, want dat is het enige moment dat hij nergens hoeft te zijn. Soms zegt hij dat hij zeven minuten heeft om met me te praten. Dat ziet hij namelijk op zijn TomTom. Als ik opper dat hij zijn leven niet hoeft te laten leiden door zijn navigatieapparatuur, lacht hij alleen.

Niet alleen de TomTom bepaalt wat Herman doet. Ook zijn vrouw, kinderen, werkgever, schoonouders en zelfs de bezorger van Albert Heijn bepalen hoe zijn leven eruitziet. Omdat zijn ouders hem nooit de kans hebben gegeven te studeren heeft hij nu geen leuke baan. En omdat zijn vrouw de hele dag op hem zit te vitten is hij niet gelukkig in zijn relatie. Een leuke vakantie heeft hij ook al niet, want zijn vrouw boekt altijd zonvakanties. Zelf zou hij liever gaan wandelen. Het leven is hem niet gunstig gezind, vindt Herman. Hij wil het wel allemaal anders, maar hij kan het niet – denkt hij.

Mensen als Herman hebben voortdurend het idee dat ze worden geleefd. Dat niet zij verantwoordelijk zijn voor welke kant hun leven op gaat, maar dat ze het slachtoffer zijn van toevallige gebeurtenissen of van beslissingen van andere mensen. De Amerikaanse psycholoog Julian Rotter noemt dit een ‘externe locus of control’. Locus betekent plek, en locus of control zou je kunnen vertalen met de controlekamer van je leven.

Tegenover die externe locus of control stelde Rotter de interne locus of control: de controlekamer waarin je zelf aan de knoppen zit. Het gevoel dat je leven niet door de buitenwereld wordt bepaald, maar door je karakter en gedrag.

Om te meten in hoeverre mensen controle denken te hebben over hun eigen leven ontwikkelde Rotter in de jaren vijftig een locus of control-test. Mensen die hoog scoren op interne locus of control menen dat de meeste gebeurtenissen in hun leven het gevolg zijn van hun eigen handelen. Mensen die hoog scoren op externe locus of control denken dat hun leven van toevalligheden aan elkaar hangt. Goede dingen zijn hun overkomen doordat ze gewoon geluk hebben gehad, de slechte dingen waren een kwestie van pech.

Rotters theorie is de afgelopen halve eeuw bepalend geweest in de persoonlijkheidspsychologie. Zijn test wordt tot op de dag van vandaag gebruikt. Maar anders dan Rotter geloofde, zijn mensen niet zo rigide in te delen in interne of externe locus of control. Het zijn twee uitersten op een continue schaal en ze sluiten elkaar niet uit. Je kunt op verschillende vlakken in je leven uiteenlopend denken over de mate van controle die je hebt. Zo kun je ervan overtuigd zijn dat je succesvol bent in je baan doordat je hard werkt, terwijl je op liefdesvlak maar blijft hopen dat de ware spontaan je leven binnenwandelt.

Waarom zou je niet gewoon accepteren dat het leven nu eenmaal gaat zoals het gaat? Waarom zou je zelf keuzes maken? Omdat Rotter, en vele onderzoekers na hem, ontdekte dat mensen die vinden dat ze controle hebben over hun leven succesvoller zijn in hun werk. Ze zorgen beter voor hun gezondheid omdat ze die zelf in de hand denken te hebben. Ze stoppen makkelijker met roken omdat ze daarin hun eigen verantwoordelijkheid nemen. En over het algemeen zijn ze beter in het maken van keuzes.

Mensen die het idee hebben dat ze het lot niet in eigen hand hebben, gebruiken sneller het excuus dat bijvoorbeeld kanker nu eenmaal in de familie zit of dat stoppen met roken weinig zin heeft als je al twintig jaar paft. Keuzes maken vinden ze moeilijk omdat het leven nu eenmaal keuzes maakt voor hén.

Die overtuiging heeft nadelen. Zo leidt de neiging om je slachtoffer te voelen van de omstandigheden er vaak toe dat iemand niet bereikt wat hij zou willen bereiken. Het idee dat hogere machten uw leven bepalen geeft een machteloos gevoel. En juist dat gevoel van machteloosheid maakt ongelukkig.

Wat weerhoudt iemand er dan toch van om te proberen meer grip op zijn leven te krijgen? Waarom spreekt mijn vriend Herman niet met zijn vrouw af dat ze het ene jaar naar een all inclusive-oord in de zon gaan en het andere jaar gaan wandelen? Waarom volgt hij geen opleiding waarmee hij wél het werk kan doen waarvan hij gelukkig wordt?

Omdat zulk gedrag natuurlijk ook voordelen heeft. Wie de verantwoordelijkheid bij de buitenwereld legt, wordt niet geplaagd door schuldgevoel en zelfverwijten. Het is ook geruststellend om je neer te leggen bij beslissingen van buitenaf. Het lot heeft nu eenmaal beslist.

Wie ontevreden is, moet zich realiseren dat iedereen de vrijheid heeft om zelf zijn leven richting te geven. Vergelijk het met een wandeling door het bos. Bij een splitsing kun je linksaf of rechtsaf. Hoe dat bos er verder uitziet, daar heb je niets over te zeggen; maar wie niet kiest, blijft staan op de splitsing. Heb je eenmaal gekozen, dan kan het zijn dat je verderop tot je navel in de prikstruiken komt te staan, maar het was je besluit en het maakt de wandeling tot een avontuur. Juist in het maken van keuzes ligt het verschil tussen zelf controle nemen of de controle overlaten aan toevalligheden.

De klinisch psychologen Henry Cloud en John Townsend publiceerden het boek Aan mij ligt het niet. ‘Zelf verantwoordelijkheid nemen kost moeite,’ zeggen de twee Amerikanen daarin. ‘Vooral als je gewend bent om mee te gaan met de willekeur van het leven.’ Volgens hen houdt angst voor verandering de meeste mensen tegen om richting aan hun leven te geven. Het is niet zo dat mensen met een externe locus of control niet willen veranderen. Net als Herman dromen ze over een hartstochtelijke relatie, een fijne carrière. Maar louter dat verlangen levert nog geen resultaten, zeggen Cloud en Townsend. Echt veranderen betekent volgens hen een manier bedenken om je doel te bereiken. Dat betekent ook dat je niet langer je baas de schuld kunt geven van je rotbaan. Dat je je partner niet de schuld kunt geven van een liefdeloze relatie.

De eerste stap op weg naar eigen verantwoordelijkheid is inzien dat je leeft met uitvluchten – bijvoorbeeld het beschuldigen van anderen of het minimaliseren van je eigen bijdrage. Uitvluchten, zeggen Cloud en Townsend, werken als een verdoving. ‘Misschien voel je tijdelijk de pijn niet van onvervulde dromen, maar als het effect is uitgewerkt, is je situatie niet verbeterd.’

Die uitvluchten zijn eigenlijk niet meer dan een uiting van angst; angst om zelf keuzes te maken en verantwoordelijkheid te nemen. We kunnen in het leven niet bepalen wat er op ons afkomt, maar wél, onder alle omstandigheden, hoe onze houding is.

Niet eerlijk

Mijn vriend Herman vindt dat ik makkelijk praten heb. Mijn leven hangt van leuke dingen aan elkaar, denkt hij. Toen het geluk werd uitgedeeld, stond ik toevallig net vooraan en dat vindt hij niet eerlijk.

Mensen die hoog scoren op externe locus of control zijn meer geneigd om over de wereld te denken in termen van rechtvaardigheid. Ze zien de wereld niet zoals die is, maar zoals die zou moeten zijn. Maar het leven ís niet eerlijk. Alle mensen krijgen te maken met teleurstelling, tegenslag, ziekte, dood en ongeluk. En ieder mens houdt de keus om binnen die beperkingen keuzes te maken. Ook onder de meest extreme omstandigheden? Volgens gezondheidspsychologen wel. Voor wie bijvoorbeeld ernstig ziek is, is het moeilijk controle over het leven te houden. Maar ook dan zijn er patiënten die in hun lot berusten en patiënten die keuzes maken binnen de beperkingen die ze hebben.

In een experiment vergeleken de Amerikaanse psychologen Eeman en Evans twee groepen patiënten met elkaar. De twee groepen hadden een vergelijkbare achtergrond en waren even ziek. De groep die hoog scoorde op interne locus of control ging echter anders met de ziekte om. Ze stelden meer vragen, zochten meer informatie op en waren beter op de hoogte van de behandelmethodes. De andere groep zag de ziekte als iets dat hun was overkomen en waar ze zelf weinig aan konden veranderen.

Meestal leverde die houding van interne locus of control gezondheidswinst op. Juist die patiënten namen trouw hun medicijnen en pasten hun levenswijze aan. Daardoor voelden ze zich over het algemeen beter.

De mate waarin iemand neigt naar externe of interne locus of control in zijn leven is een persoonlijkheidseigenschap. Uit veel onderzoeken weten we dat deze eigenschappen redelijk stabiel zijn. Dat betekent niet dat er niets aan te veranderen is. Juist doordat de meeste mensen ergens halverwege de schaal zitten, kan iedereen een beetje opschuiven. Naar meer controle als dat nodig is, naar minder als het niet anders kan.

Bekend is wel dat we naarmate we ouder worden, beter leren omgaan met het idee dat we niet altijd de baas zijn over het leven. Uit verschillende onderzoeken blijkt dat de meeste mensen tot halverwege de veertig iets meer naar interne locus of control neigen, daarna verschuift dat naar extern. Naarmate we ouder worden, realiseren we ons dat je niet alles in de hand hebt. Kinderen die er niet kwamen, het grote succes dat uitbleef, het lichaam dat hapert. Uiteindelijk zien we in dat we niet kunnen bepalen wat er op ons pad komt. Maar welke kant we op gaan, kunnen we wel zelf bepalen. Het enige wat je daarvoor moet doen is op een rijtje zetten welke excuses je gebruikt om die kant niet op te gaan, en je afvragen welke angsten daarachter zitten. Zo makkelijk is het.

Hoeveel controle heb je over je leven?

Kies telkens welke van de twee stellingen het meest op jou van toepassing is.

A. Carrière maken is een kwestie van hard werken en doorzetten

B. Veel geld verdienen is vooral een kwestie van geluk

A. In mijn ervaring bestaat er meestal een direct verband tussen mijn inzet en de waardering die ik krijg

B. De beoordeling door leidinggevenden komt vaak willekeurig op me over

A. Het grote aantal scheidingen laat zien dat veel mensen niet hun best doen voor hun huwelijk

B. Het is maar een gok of een huwelijk standhoudt

A. Wanneer ik gelijk heb, kan ik anderen overtuigen

B. Het is onzin om te denken dat je echt iemands zienswijze kunt veranderen

A. Of iemand in staat is een goed inkomen te verdienen, hangt af van zijn of haar prestaties

B. Promotie krijgen is een kwestie van net iets meer geluk hebben dan een ander

A. Als je weet hoe je met mensen moet omgaan, zijn ze makkelijk te sturen

B. Ik heb weinig invloed op het gedrag van anderen

A. In mijn geval zijn de successen die ik boek het resultaat van mijn eigen inzet. Geluk heeft er weinig of niets mee te maken

B. Soms voelt het alsof ik weinig invloed heb op de resultaten die ik haal

A. Mensen zoals ik kunnen verschil maken in de wereld als we onszelf laten gelden

B. We mochten willen dat we werkelijk invloed konden uitoefenen op dat wat er in de wereld gebeurt

A. Ik heb mijn lot in eigen handen

B. Veel van wat me overkomt is waarschijnlijk een kwestie van toeval

A. Goed met anderen overweg kunnen is een vaardigheid die je moet oefenen

B. Het is bijna onmogelijk om te achterhalen hoe je in een goed blaadje komt bij anderen

Hebt je vooral A geantwoord, dan heb je een sterke interne locus of control. Je hebt het gevoel dat je grotendeels de baas bent over je eigen leven.

Heb je vooral B geantwoord, dan voel je je vaak slachtoffer van de omstandigheden.

Bron: DR. Julian B. Rotter. 

Zo bepaal je zelf wat er gebeurt

Moeite om te kiezen in het leven? Vaak gaat daar angst achter schuil. Bedenk welke excuses je gebruikt om iets niet te doen, en vraag je af wat er werkelijk kan gebeuren:

Ik ben bang dat ik een relatie zal kwijtraken. Weet je dat zeker? Of zal die persoon gewoon boos worden en zich een poosje terugtrekken?

Ik ben bang dat iemand boos op me zal worden. De boosheid van anderen is onplezierig, maar om succesvol te zijn moet je ertegen kunnen dat mensen boos op je zijn.

Ik ben bang dat ik iemands gevoelens zou kunnen kwetsen. Dat zou zeker kunnen, maar kwetsen en kwaad doen zijn twee verschillende dingen.

Ik weet niet wat er daarna gaat gebeuren. Je hoeft niet te wachten tot je honderd procent zeker bent van het resultaat.

Ik ben bang dat ik slechter af zal zijn dan wanneer ik het risico nooit had genomen. Natuurlijk moet je niet alles op het spel zetten als je kansen slecht liggen. Maar zul je er spijt van hebben als je de kans hebt laten liggen die je nu kunt aangrijpen om de situatie te verbeteren?

Bron: Henry Cloud en John Townsend, Aan mij ligt het niet, Boekencentrum

Door: Manon Sikkel

Image: Lesly Juarez

Ook gepubliceerd in: Psychologie Magazine 2010

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s